Προικοσύμφωνο

Ο θεσμός της προικοδότησης των θυγατέρων είναι πανάρχαιος και από τα Ομηρικά χρόνια φτάνει μέχρι την εποχή μας. Για αιώνες αμέτρητους, το πρώτο από τα φυσικά και επίκτητα προσόντα της νύφης (ομορφιά, ψυχική και πνευματική καλλιέργεια κτλ.) που εξεταζόταν ήταν η προίκα της. Η απροίκιστη ήταν κοινωνικά κατώτερη και δύσκολα βρισκόταν γαμπρός να τη ζητήσει σε γάμο.

Η παράδοση στη Κυπριακή οικογένεια ορίζει ότι, τα παιδιά παντρεύονταν κατά σειρά ηλικίας. 0ι "θυγατέρες" προηγούνταν κι ακολουθούσαν οι "υιοί", με τη σειρά τους κι αυτοί. Ήταν ατιμωτικό για τον άντρα να παντρευτεί πρώτος και ν’ αφήσει αδελφή μεγαλύτερη ή μικρότερη ανύπαντρη! Πολλά παλικάρια έμεναν ανύπαντρα, γιατί δεν μπόρεσαν ν’ αποκαταστήσουν τις αδελφές τους. Ακόμα πιο σοβαρός ο ρόλος του πρωτότοκου σε μια οικογένεια που έχασε τον "τζιύρην" (τον κύρη-πατέρα) της. Αυτός είχε την ευθύνη να παντρέψει όλα του τα αδέλφια και να προικίσει τις αδερφές του και όχι σπάνιο φαινόμενο αυτός να μένει ανύπαντρος.

Στην παραδοσιακή Κύπρο, ο γάμος από έρωτα ήταν σπάνιος. Συνήθως οι γάμοι γίνονταν μετά από προξενιά και την συμφωνία των γονιών. Πολλοί γάμοι πραγματοποιούντο με την μεσιτεία της προξενήτρας του χωριού, που συνήθως πλησίαζε και βολιδοσκοπούσε την οικογένεια της υποψήφιας νύφης, μετά από προτροπή του ενδιαφερόμενου υποψήφιου γαμπρού. Τις περισσότερες φορές οι δύο νέοι αγαπιούνταν και ήταν προσυμφωνημένο το προξενιό από αυτούς. Αυτός όμως που έπρεπε να δώσει την τελική συγκατάθεση, "να γίνει αυτό που όριζε" και "να δώσει την ευχή του", ήταν ο πατέρας της νύφης. Ήταν κατακριτέοι οι νέοι που παντρεύονταν -κάποτε κρυφά, κάποτε κλέβονταν- χωρίς την συγκατάθεση των γονιών και την "ευχή του πατέρα". Για αυτές τις υπηρεσίες της, η προξενήτρα έπαιρνε "κανήσσια", διάφορα δώρα δηλαδή, όπως, λίγα χαλλούμια, καμιά κότα, λίγο τραχανά ή άλλα φαγώσιμα και σε εξαιρετικές περιπτώσεις, αν κανόνιζε γάμο άρχοντα, έπαιρνε νομίσματα. Κάποιοι αρχοντογιοί αν είχαν δυνατό πόθο για κάποια νέα έταζαν στην προξενήτρα μέχρι και χρυσές λίρες για να βάλει τα δυνατά της και να τα καταφέρει!

Λογιάσματα μετά το προικοσύμφωνο

Μετά τα προξενιά, οι γονείς των μελλόνυμφων μαζί με τον ιερέα, τον μουχτάρη και πολλές φορές και την προξενήτρα σαν μάρτυρα, κάθονταν για να ετοιμάσουν και να υπογράψουν το προικοσύμφωνο. Για τους αγράμματους βεβαίωναν και υπόγραφαν οι γνωρίζοντες γραφή. Ακολούθως το ένα και μοναδικό αντίγραφο του προικοσύμφωνου χαρτοσημαίνετο, σφραγιζόταν και παραδιδόταν στον πατέρα του γαμπρού για να το φυλάξει.

Μέχρι και σήμερα η φροντίδα για τον γάμο των παιδιών είναι μέλημα και καθήκον των γονιών και μάλιστα του πατέρα. Το έθιμο της προίκας, στηριζόταν στο αίσθημα ευθύνης των γονιών να στεριώσουν κοινωνικά και οικονομικά τα παιδιά τους, που έφτιαχναν καινούργια οικογένεια και στην υποχρέωση, που εθιμικά αναλάμβαναν, να δώσουν σ’ αυτά ένα μέρος της περιουσίας τους, κινητής ή ακίνητης, με τη μορφή της προίκας.
Η γυναίκα δεν εργαζόταν. Τα βάρη του γάμου τα σήκωνε αποκλειστικά και μόνο ο άντρας. Αυτός είχε την υποχρέωση να συντηρεί τη σύζυγό του, ανάλογα με την κοινωνική της θέση, και να μεγαλώνει, με ανάλογο τρόπο και πάλι, τα παιδιά του. Η προίκα της γυναίκας αποτελούσε τη συνεισφορά της στον οικογενειακό προϋπολογισμό και μια ελάφρυνση του συζύγου από τα οικονομικά βάρη της οικογένειας.
Από τα πρώτα βυζαντινά χρόνια (5ος αι. μ.Χ.) για τη σύσταση της προίκας συντάσσονταν "προικώα έγγραφα". Η συνήθεια αυτή κράτησε σε όλη τη βυζαντινή περίοδο και συνεχίστηκε στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Τα έγγραφα αυτά ονομάζονταν προικοσύμφωνα και στα χρόνια της Τουρκοκρατίας συντάσσονταν από κληρικούς, ιερείς ή μοναχούς, που εφάρμοζαν το οικογενειακό δίκαιο στους υπόδουλους Κυπρίους. Περιλάμβανε είδη ρουχισμού, έπιπλα, οικιακά σκεύη, κοσμήματα, ζώα (πρόβατα, βόδια κλπ) νομίσματα κ.ά..

Περιλάμβανε βέβαια και όλα τα ακίνητα (σπίτια, αμπέλια, χωράφια, ελαιώνες κλπ), που περιγράφονταν με κάθε λεπτομέρεια (θέση, έκταση, πόσα δέντρα περιλάμβαναν, κτλ.).
Ο σύζυγος είχε την υποχρέωση να διαχειρίζεται καλά την προίκα της συζύγου και να φροντίζει για τη διατήρηση και την ακεραιότητά της και ακόμα να την αυξήσει. Δεν είχε το δικαίωμα να εκποιήσει ή με άλλο τρόπο να παραχωρήσει κάποιο από τα προικώα ακίνητα. Η κυριότητα των ακινήτων ανήκε στη σύζυγο και μόνο την επικαρπία είχε ο σύζυγος. Αν πέθαινε ο σύζυγος ή αν χώριζε το ανδρόγυνο, η προίκα έμενε στη γυναίκα ως ιδιοκτησία της. Αν πέθαινε η σύζυγος, τότε ένα μέρος της προίκας κληρονομούσε ο σύζυγος και το μεγαλύτερο μέρος κληρονομούσαν τα παιδιά. Αν το αντρόγυνο δεν είχε αποχτήσει παιδιά, τότε η προίκα γύριζε στον προικοδότη, αν ζούσε, ή στους νόμιμους κληρονόμους του.

Πιο κάτω διαβάστε ένα προικοσύμφωνο από τα παλιά:

"Εν ονόματι της Αγίας Τριάδος, της Παρθένου Μαρίας, του Αποστόλου Βαρνάβα και της Κοκώνας Μαριαννούς".

Προικοσύμφωνον της πρώτης κόρης μας της μεγάλης, θυγατρός εμένα του Κωσταντή της Μαρικκούς και της μακαρίτισσας της γεναίκας μου της Μαριτσούς, να πάρει νόμιμον άντρα της τον Γιωρκάτζην του Πασκάλη και της καρδιάς μας όλην την ευχήν μας.

Δεύτερον 4 κονίσματα το πρώτον σε ξύλον ούλον ζάρκα και χοντρόν δκυο δάκτυλα και τα τρία άλλα σε πευκόξυλον που στάσσει πίσσαν πού την μιάν μερκάν την απογιάτιστην.

Τρία πουκάμισα, τα δκυο μιτσιά και τόναν μεάλον ως χαμαί, δκυο πορεσιανά τέλεια ατρύπητα και ολόγερα, δκυο μεσοφόρκα παστρικά σαπουνισμένα στον Πηδκιάν.

Ένα ήμισυ ζευκάριν κλάτσες (την άλλην έως να γίνη ο γάμος έχει καιρόν να την πλέξη).

Έναν φουστάνιν αλατζιένον δίμητον και ριωτόν και άλλον ένα που αλατζιάν χρουματιστήν που την εψούμνισα εγιώ ο Κωσταντής της Μαρικκούς πρόπερσι που το παναΰριν της Εληάς.

Δκυο παννιά (το έναν έχει λίγες τρύπες αλλά ράβκουνται) για το καλορίζικον.

Δκυο ζευκάρκα παπούτσια (το ένα μισοσολιασμένον εν έχει μήναν).

45 πήχες βρακοζώνιν που φυτίλλιν.

Τρείς κούβαρους νήμα 167 1/2 πήχες.

25 ριάλια, 22 ππαράες και άσπρα.

Δκυο μαείρισσες καλαωμένες και ένα τηάνιν αγάνωτον, δκυο καντήλες με φκιορούδκια, τέσσερα πιάτα βαθουλά το έναν λλίον ραϊσμένον, έναν μαστραππάν της μακαρίτισσας της στετές μου, έναν φετζιάνιν, έναν κόσσιηνον και μιαν τατσιάν, έναν μιτσίν μαϊρισσούιν χωρίς καππάτζιν, έναν χαρτζίξυλον που ξύλον ζωντανόν, έναν λυγνάριν χωματένον.

Έναν στρώμα με στούππες και τρεις μπακάρηδες για να ράψουν αν θέλουν τζ' άλλον καλλίτερον.

Έναν κομματούιν χωράφιν ίσια με μιάν τζιυλίστραν ενός γαάρου.

2 όρνιθες μ' έναν πετεινάριν καννάουρον.

Μισήν οκκάν μακαρολύνια του σιερκού (και αν προφτάσουμεν κάμνουμέν τους τζι' άλλα), 2 λίτρες λάιν και 12 1/2 δρέμια χαλλούμιν, 40 κλωστές σκόρτους και δκύο βάζους κουτρούβιν,

να τα μαλάξουν κάμποσοι και να τα κάμουν όλα θάλασσαν να τρών, να πίνουν, να γλεντούν όλον το σήμερον και το αύριον, γαμπρός, νύφη και όλα τα συμπεθερικά οι πιο κοντά γειτόνοι, όπως και η Κοκώνα η Μαριαννού η δασκάλα μας, που γράφει αυτήν την προικοσυμφώναν.

Αμήν.